Een aquarium met alleen planten, oftewel een beplant aquarium zonder vissen, zien we voornamelijk wanneer vissen ongeschikt worden geacht voor de planten of de ongewervelden die er leven, ongeschikt worden geacht voor de specifieke condities die voor planten zijn gecreëerd, of simpelweg als men geen vissen wil houden. Ongeacht de reden is het houden van een aquarium met alleen planten niet heel veel anders met of zonder de aanwezigheid van (kleinblijvende) vissoorten.
Inhoud
Aquarium met planten
Hollandse school
Historisch gezien associeerden we aquaria lange tijd vooral met vissen. Het houden van vissen in glazen bakken werd met name populair in de tweede helft van de twintigste eeuw. Tropische vissen werden volop geïmporteerd, terwijl waterplanten voornamelijk een ondersteunende of decoratieve rol speelden. Het idee om een tropische omgeving voor vissen na te bootsen was daarbij al langer aanwezig.
In Nederland echter begonnen waterplanten een centralere rol te spelen in het aquariumontwerp. Net als in Europese tuinen werden planten expliciet geordend op basis van kleur, hoogte en bladvorm, wat leidde tot een gestructureerde en weelderige onderwaterwereld.
Deze specifieke benadering werd een belangrijke voedingsbodem voor beplante aquaria als opzichzelfstaand doel. Vanuit de internationale aquariumwereld werd deze stijl al snel beschreven als de ‘Hollandse School’ (of ‘Dutch Style’), waarmee het contrast met de later opkomende ‘Japanese Style’ of ‘Nature Aquarium’ duidelijk werd benadrukt.
Japanse school
In de jaren negentig kreeg het beplante aquarium een andere invulling, ditmaal vanuit Japan. Takashi Amano introduceerde het idee van het aquarium als een natuurlijk kunstwerk, sterk geïnspireerd door de Japanse tuinarchitectuur.
Japanse tuinen bootsen vaak natuurlijke landschappen na, zoals bergen, eilanden, bossen en kustlijnen. Ze gebruiken stenen, water en planten om deze kenmerken weer te geven, waardoor een geminiaturiseerde, geïdealiseerde versie van de natuur ontstaat. Planten, hout en stenen werden bewust gecomponeerd tot onderwaterlandschappen. De term ‘aquascaping’ was geboren. Nog sterker dan bij de Hollandse school hebben vissen een decoratieve rol.
Andere scholen
Het bovenstaande maakt vooral duidelijk dat de rol van planten de afgelopen decennia voor veel hobbyisten is veranderd. Het is geen volledig overzicht van de huidige stand van zaken wat betreft beplante aquariums. Naast de Hollandse school en de Japanse school zien we biotopen, ripariums/paludariums en diorama’s.
Beplant aquarium zonder vissen
Beplante aquariums waarin vissen een minder prominente rol spelen zijn vandaag de dag dus heel gebruikelijk. Maar het volledig weglaten van vissen in een beplant aquarium vertegenwoordigt niet een specifieke tak van de hobby.
Voordelen van kleinblijvende vissen
Grotere vissen kunnen als plant-onvriendelijk worden beschouwd, maar kleinblijvende vissoorten bieden een aantal voordelen:
- Ze geven continue stikstof en CO₂ af in het water, en indirect ook andere mineralen; voor veel beplante aquariums geldt dat het voeren van vissen voldoende is om een beplant aquarium volledig te ondersteunen.
- Ze houden populaties ‘ongedierte’ sterk binnen de perken; ik benoem hier ‘ongedierte’, aangezien je er zo naar kijkt als je vissen hier mede voor wil inzetten. Je kunt er ook naar kijken als ‘levend voer’ voor vissen, of voor de soorten die ze zijn. Vaak is er een naar verhouding groot aquarium nodig om populaties in stand te houden bij aanwezigheid van vissen.
Redenen om geen vissen te nemen
Niet compatibel
Bepaalde vissen, met name grotere vissoorten, zijn minder plant-vriendelijk of minder vriendelijk ten opzichte van andere diersoorten, zoals (neo)caridina garnalen.
Maar ook andersom; bepaalde beplante aquariums kunnen vis-onvriendelijk zijn, met name door het gebruik van sterke verlichting en het goed diffunderen en distribueren van CO₂ door middel van een sterke stroming.
Zorg
Of vissen wel of niet veel zorg vragen, hangt af van de vissoort en het totale vissengewicht in verhouding tot het aquarium. Houd je een klein Dario visje in een naar verhouding grote beplante aquarium dan hoef je geen zorg te dragen over het visje. Het zal maar marginaal effect hebben op het CO₂ en stikstof niveau in het water. En het voeren is vooral ‘bijvoeden’. In een naar verhouding grote bak zullen vanzelf kleine diertjes opduiken die op het menu komen van het visje.
Heb je daarentegen grote vissen of heel veel vissen, dan zal er meer werk kunnen zijn om het aquarium gezond te houden. Het water geeft hiervoor goede indicatoren af:
- troebelheid van water; het water mag gekleurd zijn maar is bij voorkeur helder
- de TDS van het water; als je weet wat de TDS van je bronwater is, dan geeft een afwijking een indicatie af

Een aquarium met alleen planten
Plantenvoeding
Voor beplante aquariums met vissen wordt vaak voor plantenvoeding gekozen bestaande uit sulfaatverbindingen, zoals calciumsulfaat, magnesiumsulfaat en kaliumsulfaat. Vaak is er zelfs geen noodzaak voor plantenvoeding, omdat vissen door het uitscheiden van afvalstoffen de planten indirect zullen voeden.
Bij afwezigheid van vissen, of bij slechts een gering aantal vissen, ligt plantenvoeding voor de hand dat bestaat uit stikstofverbindingen.
Als je verdampt en geconsumeerd water aanvult met kraanwater of waterwissels uitvoert met kraanwater, waarin alle mineralen die planten nodig hebben aanwezig zijn, dan volstaat hoogstwaarschijnlijk plantenvoeding dat uit de volgende stikstofverbindingen bestaat:
- kaliumnitraat, KNO₃
- magnesiumnitraat⋅hexahydraat, Mg(NO₃)₂⋅6H₂O
In kraanwater zit ook kalium, nitraat en magnesium, maar niet per se in voldoende hoeveelheden om de groei van je planten te ondersteunen.
Zonder de aanwezigheid van vissen kun je deze mix eventueel aanvullen met ammoniumnitraat, NH₄NO₃. Maar ik merk dat het alleen toegevoegde waarde heeft bij gebruik van een CO₂ gas systeem. In dat geval zou ik naast NH₄NO₃ ook kaliumfosfaat KH₂PO₄ toevoegen.
Ongedierte
Over “ongedierte” zou ik me niet al te druk maken, tenzij je ze echt niet wil hebben. Althans, niet met het blote oog. Vissen zijn uitermate effectief om “kleine beestjes” in toom te houden. Zonder vissen zul je superkleine kreeftachtigen en wormpjes zien, maar de aantallen zullen zeer gering zijn als er geen visvoer of ander voer in het aquarium wordt gedaan.
Ook zul je stervend blad uit het aquarium kunnen halen en heel klein materiaal zou je met een filter kunnen vangen.
Hetzelfde geldt voor slakken. Zonder voer zal geen enkele slakkensoort exploderen.
Filtratie
Een aquarium met alleen planten kan prima zonder powerhead of filter gehouden worden. Waterbeweging draagt wel bij aan het effectief distribueren van gassen en mineralen. Dit kan met een zogenaamde powerhead worden gerealiseerd, maar een traditionele filter is ook prima. Filtermedia haal ik per definitie uit filters. Het is me alleen om de beweging van water te doen.
Is een filter noodzakelijk?
De belangrijkste (biochemische) filter in een beplant aquarium zijn planten. Planten zijn veel effectiever in het zuiver houden van water, dan een oversized filter van honderden euros. Filtratie is namelijk zuurstof gedreven. Een dure filter maakt geen zuurstof aan. Planten doen dit wel.
Verder lezen over een aquarium met alleen planten?
Blijf scapen,
Ruud